AUTOR DO MES. XUÑO

O AUTOR DO MES

XUÑO

 

MOLIÈRE

(París, 1622 – París, 1673)

 

Jean-Baptiste Poquelin estaba destinado a herdar os cargos do seu pai na corte e para iso realizou os estudos axeitados, pero aos vinte e un anos decidiu facerse comediante. Uniuse á compañía dos Béjart, namorado de Madeleine, unha das súas compoñentes. Entre 1643 e 1645 actuaron en París e fracasaron, polo que, a causa das débedas acumuladas, foi parar cos seus ósos á cadea. Entre 1645 e 1658 actuaron por provincias, gozando da protección dalgún nobre. Nesa época, xa co nome de Molière, foi adquirindo os coñecementos necesarios para triunfar como actor, autor, director e empresario, de xeito que, ao seu regreso a París, coñeceu tal éxito que foi protexido polo irmán do rei Luís XIV e por este mesmo, para quen preparou comedias e diversións. En 1662 casou coa filla de Madeleine, Armande, vinte anos menor ca el. Este matrimonio provocoulle bastantes rompementos de cabeza. Molière era home de vivas amizades e inimizades. Entre as primeiras figuraron personaxes célebres como Boileau, La Fontaine e Racine. Foi moi admirado como actor cómico, desempeñando normalmente, a diferenza de Shakespeare, o papel protagonista das súas obras. Morreu case sobre o escenario: mentres representaba Le Malade imaginaire (O enfermo imaxinario), el, que estaba gravemente enfermo de tuberculose, sufriu un síncope do que non se recuperou, xa que morreu poucas horas despois. A piques estiveron de non deixar enterrar o seu cadáver no camposanto. Como, ao parecer, actuaba cun traxe amarelo no intre do seu esmorecemento, é tradición que as xentes de teatro eviten esta cor, coidando que dá mala sorte.

 

Molière escribiu, en solitario ou en colaboración, case corenta obras. Estas teñen lonxitude moi diversa, pois abranguen de un a cinco actos. Están escritas tanto en verso como en prosa. Pertencen a distintos subxéneros, pero case todas poden incluírse dentro da comedia, entendida esta nun sentido amplo, que abranguería tanto a farsa como a traxicomedia á maneira española e, por suposto, a comedia pura, seguindo o ronsel da tradición grecolatina. Algunhas das máis coñecidas son comedias-ballet, denominadas así porque incorporan música, canto, danza, xogos escénicos e incluso fogos artificiais. Molière absorbeu todas as tradicións ao seu alcance, dende as máis humildes ata as máis elevadas. Como amigo de Boileau, respectou xeralmente a regra das tres unidades, aínda que, ás veces, dun modo un tanto libre. Foi fiel ao dito latino “castigat ridendo mores” ou ao principio clásico “ensinar deleitando”; os seus obxectivos eran “plaire et toucher”, é dicir, agradar e conmover, procurando satirizar os aspectos negativos da sociedade e as persoas para a súa corrección. Por iso fixo obxecto das súas críticas a médicos, escritores pedantes, nobres empobrecidos e fachendosos, burgueses arribistas, homes de leis deshonestos, devotos hipócritas...; incluso o propio rei e el mesmo parecen ser obxecto de mofa clara ou velada. Tratou temas universais, poñendo o foco nalgúns personaxes representativos dalgún vicio ou defecto. Xeralmente son individuos egoístas e caprichosos, que desexan impoñer o seu criterio sen razoar, aos cales criados, familiares ou amigos procuran facer recuperar a sensatez. Os seus argumentos resultan pouco orixinais e complexos; con moita frecuencia trátase de conseguir que dous mozos namorados consigan casar vencendo os obstáculos que interpón un individuo túzaro e teimudo. Polo xeral, os finais son felices, o cal parece indicar certo optimismo baseado na confianza do autor na natureza humana. É de destacar, como se sinalou antes, o papel positivo que, polo regular, representan mozos, criadas e amigos desinteresados. Como sinalan múltiples autores, ofrece unha visión realista da sociedade do seu tempo, finamente observada. Boileau chamábao, non en balde, “o contemplador”. Posuía excelente oído para captar as distintas falas: os acentos estranxeiros, as peculiaridades rexionais ou sociais, as xergas de cada profesión. Botou man, incluso, do latín macarrónico e dunha lingua inventada e absurda que pode considerarse un precedente do Dadaísmo. Aínda que ben instalado na sociedade dominada polo poder absoluto do seu protector, o Rei Sol, en ocasións deixa entrever os conflitos existentes entre os diversos estamentos sociais que un século despois darán lugar á Revolución Francesa.

 

L’Étourdi ou les Contretemps (O aparvado ou Os contratempos) pode considerarse unha obra representativa da súa primeira época, cando vai afinando os seus recursos compositivos. Trátase dunha historia enrevesada inspirada nas comedias latinas e as novelas italianas, onde abundan os accidentes, as separacións familiares e as anagnórises ou recoñecementos finais. Un criado pícaro e astuto, Mascarille, que reaparece noutras obras en distintas circunstancias, procura atopar un medio de satisfacer os desexos do seu amo, Lélie, quen desbarata case todos os seus plans de xeito inconsciente. Chama a atención que se alude ao problema dos piratas turcos, como no célebre poema dedicado ao asalto de Cangas no século XVII, fenómeno histórico que tamén afectou a boa parte das poboacións costeiras peninsulares.

 

Les Precieuses ridicules (As preciosas ridículas) representa o inicio das críticas a tipos de persoas da sociedade francesa contemporánea: neste caso ás mulleres provincianas coa mente obnubilada polo brillo de París e da corte, as cales, cegadas polas súas ilusións e fantasías, reciben a burla dos pretendentes que rexeitaron. De paso, exponse o problema ocasionado polos matrimonios concertados polos proxenitores sen atender á opinión das afectadas, tema reiterado nas comedias do autor.

 

Precisamente unha serie de obras dedícase a tratar a educación feminina, o matrimonio e os celos. Aínda que se trata dun tema estendido ao longo do tempo e do espazo, nalgún caso parece evidente que se trata dun aspecto que afectou vivamente á vida e a ideoloxía do autor.

En Sganarelle ou le Cocu imaginaire (Sganarelle ou o cornudo imaxinario), aparece outro dos personaxes que de varias maneiras representou sobre o escenario o propio Molière. Nesta ocasión trátase dun marido ridículo que cre ser enganado pola súa muller.

O tema dos celos infundados é tratado de modo máis serio en Dom Garcie de Navarre ou le Prince jealoux (Don García de Navarra ou o príncipe celoso), de ambientación hispánica. O autor, talvez por compracer a María Teresa, a esposa e curmá de Luís XIV, trata o argumento á maneira española, un tanto suavizada, e, segundo as crónicas, foi un fracaso.

O asunto da educación das mulleres e a súa preparación para o matrimonio é tratado especialmente en dúas obras complementarias, L’École des maris (A escola dos maridos) e L’École des femmes (A escola das mulleres), que provocaron unha polémica que afectou á situación familiar do dramaturgo, que dende entón viviu envolto en polémicas pese á protección real. Na primeira, dous irmáns na pendente da vellez son titores de dúas mozas tamén irmás ás que educan de xeito diferente pensando en convertelas nas súas donas. Ariste é partidario de darlle á súa pupila certa liberdade; Sganarelle, todo o contrario, por desconfiar dos homes e da sociedade. Será este o enganado pola astucia da súa amada, quen amosa gran enxeño para saír coa súa. Na segunda obra, outro vello, Arnolphe, fai todo o posible para casar coa súa pupila, a cal está namorada dun mozo.

A conclusión desta e outras obras é clara: as mulleres deben ser instruídas co riso e non con excesiva severidade, deben gozar de confianza e relativa liberdade xa que, se desexan ser infieis, a severidade só as instigará a realizaren o seu desexo. Talvez parece unha moral práctica e pouco elevada, pero Molière non é dado a ilusións. O caso é que, ante os ataques recibidos, sentiu a necesidade de xustificarse por medio de dúas obras: a Critique a l’École des femmes e o Impromptu de París (a Improvisación de París).

Porén, aínda que a anterior é a postura máis típica do noso autor, este era consciente de que as persoas e as circunstancias vitais son moi variadas, de aí que nalgunhas obras presente mulleres coquetas que amargan a vida dos seus pretendentes ou maridos. En Le Mariage forcé (O casamento á forza) aparece de novo Sganarelle, home rico e machucho, ilusionado ante a idea de casar cunha moza na que advirte graves defectos antes da voda, pero o pai e o irmán dela non lle permiten botarse atrás.

A muller fermosa, cínica e coqueta, que ve no matrimonio un medio de librarse do control familiar e de facer por fin o seu capricho, aparece tamén nunha das súas obras últimas, George Dandin ou le Mari confondu (George Dandin ou o marido burlado). Neste caso a situación complícase ao ser o protagonista un membro enriquecido do terceiro estado e formar parte a súa dona dunha familia da nobreza rural arruinada, pero fachendosa da súa liñaxe. Dandin ten a certeza de que a súa esposa, non sentíndose obrigada moralmente por un matrimonio de conveniencia en que non tivo nin voz nin voto, desexa serlle infiel cun nobre acabado de chegar da corte ante o que el, espírito apoucado, non pode facer nada por pertencer a un estamento inferior, indefenso ante outro protexido e privilexiado polas leis. Os seus intentos de desenmascarar á súa pícara e intelixente muller rematan sempre cunha humillación. O adulterio parece non consumarse, talvez para non ferir algunhas sensibilidades, pero Dandin chega a recibir as pancadas da súa muller, o cal pode ser significativo do estraño humor de Molière, pois el e a súa dona, que lle era notoriamente infiel, representaban os papeis principais da obra. Nun final típico de fabliau medieval, Dandin acaba afirmando que os casados cunha muller como a súa é mellor que se afoguen.

 

A relación adúltera entre persoas de distinta condición social trátase de maneira un tanto alegórica nunha adaptación moi persoal dunha comedia de Plauto, Amphitryon (Anfitrión), na cal o protagonista, xeneral tebano, ten que aturar o capricho de Xúpiter de deitarse coa súa dona, Alcmena, adoptando o aspecto do marido, o cal terá como consecuencia o nacemento de Hércules. A obra contén reflexións intencionadas e irónicas sobre a relación inxusta entre estamentos sociais que poden acadar ao mesmo rei e protector de Molière, Luís XIV, quen, segundo comenta algún historiador, naquel momento distanciara da corte ao marido da súa amante, Madame de Montespan. Non está descamiñado identificar ao monarca co rei dos deuses. Así, Mercurio, que fai o papel do seu criado, sostén que hai asuntos que, estando mal entre os “pequenos”, non merecen reproche entre os “grandes”; e o propio Xúpiter afirma que “Un partage avec Jupiter/ N’a rien du tout qui deshonore”. E talvez moitos pensasen o mesmo, tendo en conta as vantaxes que podían derivarse de compartir a súa esposa co todopoderoso monarca. Non é esa, porén, a opinión de Anfitrión, trastornado polos celos e o sentimento de deshonra, quen, cando aínda é descoñecedor de todo o sucedido, exclama “Xustos ceos!”, o cal debía espertar as gargalladas dos espectadores, incluso do mesmo rei.

 

Entre os anos 1664 e 1666, Molière compón as súas obras máis serias: Tartuffe ou l’Imposteur (Tartufo ou O impostor), Dom Juan ou le Festin de pierre (Don Juan ou O festín de pedra) e Le Misanthrope ou l’Amant atrabiliaire (O misántropo ou O amante atrabiliario).

 

Tartufo foi o seu drama máis polémico, ata o punto de que escribiu unha versión algo máis suavizada, co título de O hipócrita, para que pasase o control da censura. Molière, a quen identificaban co grupo dos “libertinos”, permítese satirizar a figura do “director espiritual”, que se fixera habitual nos lares da clase alta, o cal espertou a ira do “partido devoto”, encabezado pola raíña nai, Mariana de Austria. Nin o mesmo monarca puido poñerse claramente da súa parte, e iso a pesar do guiño do autor ao final da obra, cando o fai aparecer como un rei xeneroso e ben informado que imparte xustiza cando Tartufo parece que vai conseguir arruinar ao seu protector e á familia deste tras ser descuberto intentando seducir á señora da casa e manifestando a súa hipocrisía.

En Don Juan retoma o asunto da traxicomedia de Tirso de Molina El burlador de Sevilla o El convidado de piedra, a cal xa fora adaptada por autores italianos, de aí que apareza o personaxe de Pierrot, tomado da comedia da arte. O protagonista é presentado con todos os defectos agás a covardía; de feito, posúe un valor temerario. Ante todo, é un ateo que se comprace en non respectar ningún dos mandamentos: é sedutor de mulleres de toda condición, mentireiro, ingrato, despectivo... Ninguén, comezando polo seu criado Sganarelle, consegue modificar a súa conduta. Todo o máis, cando ve que a súa existencia se ensarilla, acepta adoptar unha máscara de respectabilidade, perfectamente hipócrita, sen variar de modo de vida, como, na súa opinión, fan moitos na súa sociedade, pois ve como, baixo un manto relixioso, ocultan a maldade e a corrupción. O seu final é o clásico, como corresponde ao gusto barroco, non o edulcorado de Zorrilla. Tense comentado que o Don Juan de Molière, debéndolle moito ao de Tirso, revela, coa esaxeración dos seus trazos, o desenfreo dos nobres aos que Luís XIV houbo de enfrontarse nos primeiros tempos do seu longo reinado.

 

O protagonista de O misántropo, Alceste, é máis humano, se ben peca así mesmo de esaxeración. Trátase dun individuo que odia a mentira social, a hipocrisía, o engano, pero está cegamente namorado de Celimène, unha dama fermosa e coqueta, que é o arquetipo desa sociedade. Cando as mentiras e o cinismo desta quedan expostas, el ofrécelle a posibilidade de viviren retirados do mundanal ruído, cousa que Celimène rexeita sen dubidar. Decepcionado, disponse a vivir en soidade, sen escoitar as voces dos poucos que o aprecian sinceramente. Molière presenta así un individuo honesto a quen a esaxeración e a incoherencia conducen a unha situación desairada e ridícula, polo que parece deducirse que o autor era partidario dunha actitude ante a vida pragmática, en busca do xusto medio, e do coidado das boas maneiras, a pesar do seu toque de hipocrisía, en prol dunha convivencia harmónica. Neste drama, pois, atópanse reflexións interesantes sobre a natureza do amor, a sociedade e a condición humana.

 

A pesar de que as obras anteriores parecen revelar unha visión da vida un tanto pesimista, o noso autor non deixou de lado a comedia pura e, ademais, atendendo aos gustos cortesáns, creou, en colaboración con músicos como Lulli ou Charpentier, as súas mellores comedias-ballet, auténticos espectáculos escénicos.

    Baseándose en fabliaux medievais e pezas populares, escribiu Le Médecin malgré lui (O médico a paus), onde recorre a unha ampla gama de técnicas humorísticas, sen renunciar ás máis bastas. De novo encarnou o papel de Sganarelle, un lacazán afeccionado ás mulleres (a pesar das liortas que mantén coa súa dona), o viño e os cartos conseguidos sen esforzo. Non obstante a visión burlesca que se ofrece do matrimonio, como noutras ocasións, trátase de imposibilitar un casamento de conveniencia a fin de que unha parella que se ama poida cumprir a súa ilusión. A sátira que se dirixe aos médicos volverá a aparecer en pezas posteriores como Monsieur de Pourceaugnac, onde o autor tamén se burla dun representante da nobreza provinciana, que correspondería en parte ao típico fidalgo español que, por ser “cabaleiro”, coida indigno traballar, se ben Pourceaugnac intenta facerse pasar por avogado que non exerce. Nunha sucesión de situacións disparatadas, o inxenuo señor é obxecto das mofas máis humillantes por parte dos pícaros parisinos.

 

Dos últimos anos son obras de todos coñecidas como L’Avare ou l’École du mensonge (O avaro ou A escola da mentira), Le Bourgeois gentilhomme (O burgués fidalgo), Les Femmes savantes (As mulleres sabias) e Le Malade imaginaire (O enfermo imaxinario).

 

O avaro, inspirada na Aulularia de Plauto, presenta un vello agarrado, Harpagon, que desexa casar coa moza pretendida polo seu fillo. Conta coa intervención dunha casamenteira, Frosine, de modo que pode relacionarse, dalgún xeito, a pesar das diferenzas, con El sí de las niñas e A casamenteira, obras que revelan a influencia do autor francés (non se esqueza que Moratín foi o seu tradutor ao castelán). O esencial da historia transcorre nun lar burgués do París contemporáneo, mais, para o desenlace, bótase man dunha historia enrevesada de raptos, mudanzas de fortuna e anagnórise final, como sucedía a miúdo nas comedias de Menandro, Terencio e Plauto ou nas novelas bizantinas e italianizantes.

 

O burgués fidalgo é a sátira do rico burgués que anhela identificarse coa nobreza, de quen procuran aproveitarse unha serie de profesores e un nobre tronado, Dorante, prototipo dos “marquesiños” dos que se burlou o autor. Abundan as escenas simpáticas, como en O enfermo imaxinario, onde un individuo cunha saúde de ferro resiste as mil e unha receitas que os médicos lle prescriben aproveitando a súa hipocondría. Estes son presentados como seres ignorantes, charlatáns, aproveitados, ladróns, en suma, que matan sen escrúpulos. En determinado momento dise que odian a Molière. Como en casos anteriores, o bo sentido dunha criada, uns familiares e un amigo evita que o protagonista, Argan, cometa un disparate e desenmascara ás persoas indignas de confianza, entre as cales se atopa a súa segunda muller.

 

Por último, As mulleres sabias, de título irónico, desenvolve e enriquece o tema tratado anos antes en As preciosas ridículas incorporando asuntos tratados noutras obras, como a hipocrisía, a mentira ou a vaidade dos homes de letras. Fundamentalmente búrlase das mulleres pretensiosas que desexan parecer cultas e desdeñan as ocupacións domésticas e familiares. As súas reivindicacións teñen, en boa medida, carácter feminista, pois desexan liberarse dos prexuízos machistas que pesan sobre elas, que se consideran tan ben dotadas como os homes para o traballo intelectual. Non queda claro que isto, hoxe comunmente aceptado, fose defendido polo autor, quen as critica (como noutras ocasións) pola súa esaxeración ao pretender ser aceptadas como xuízas do bo gusto seguindo ao pé da letra as ideas insensatas de autores vacuos e interesados como Trissotin. Para Molière, home de letras, a sabedoría non estaba nos libros, senón na vida, aínda que, home do seu tempo, xa era consciente da importancia do coñecemento científico; por iso esaxerar a importancia da literatura parecíalle ridículo.

 

En fin, velaí o meu comentario das obras máis significativas do autor, de quen podedes atopar libros tanto na nosa biblioteca como na rede. Tede en conta que aínda hoxe en día é o autor máis representado en Francia e houbo algún ano no que incluso en España foi un dos máis levados á escena detrás de Shakespeare e García Lorca.

 

AUTOR DO MES DE MAIO: JOHN KENNEDY TOOLE

 

O AUTOR DO MES

MAIO

JOHN KENNEDY TOOLE

(Nova Orleans, Luisiana, 1937 – Biloxi, Mississippi, 1969)

 

         Este autor, coñecido sobre todo por unha das novelas que máis ten feito rir aos seus lectores, é un dos casos máis patéticos da historia da literatura. Foi militar e profesor. Non casou. Suicidouse aos trinta e un anos sen ter a satisfacción de ver publicada a súa obra. A obstinación da súa nai conseguiu once anos despois o que os editores lle negaran.

         A súa creación literaria redúcese a dúas novelas bastante diferentes: The Neon Bible (A Biblia de neón) e A Confederacy of Dunces (Unha conxura de parvos).

   

      The Neon Bible foi escrita, segundo os seus biógrafos, cando o autor tiña dezaseis anos, cousa difícil de crer vendo a súa madurez. De ser certo, atopámonos ante un caso de notable precocidade.

         Trátase dunha novela de formación ambientada nun lugar innominado do sur estadounidense entre os anos trinta e corenta, polo que ten de fondo o panorama da crise posterior a 1929 e da II Guerra Mundial. Está narrada como unha retrospección do narrador protagonista, David, cando foxe da súa casa tras enterrar a súa nai e asasinar, nun acto que se podería considerar de loucura transitoria, ao pastor protestante da súa localidade. A súa memoria evoca personaxes, anécdotas e circunstancias variadas, deixando patente que pertence a un rapaz sensible con quen a vida non é demasiado xenerosa.

         Entre os personaxes que máis inflúen nel atópanse a tía Mae, os seus pais e unha moza, Jo Lynne. A primeira, antiga cantante de clubs nocturnos, transtorna o vivir provinciano, caracterizado, en gran medida, polo fanatismo, a intransixencia e a hipocrisía, cando vai vivir coa súa familia. A crise provoca o paro do pai, as dificultades económicas conseguintes e o deterioro das relacións familiares, o cal conduce a un episodio de violencia machista que altera para sempre a convivencia matrimonial; de feito, o pai alistarase voluntariamente para participar na II Guerra Mundial e atopará a morte en Italia mentres que a nai, vítima de sentimentos contradictorios que van da culpabilidade ao abandono, perde a razón. A relación amorosa con Jo Lynne, unha fermosa forasteira, queda truncada cando ela ten que marchar e non desexa saber máis nada del, que soñaba, de xeito pouco realista, con convertela na súa dona. Cando a situación é máis delicada, a tía Mae decide abandonar o fogar e seguir os pasos do seu amante, Clyde, quen a engaiola coa posibilidade de triunfar de novo no mundo da canción.

         Kennedy Toole amósase como un moralista que critica os prexuízos e a hipocrisía da sociedade en que vive o protagonista, así como a esaxerada influencia da relixión na vida da xente. Os representantes do mundo relixioso enténdeno en gran medida como un negocio e non dubidan á hora de intervir na vida social e familiar dos seus veciños. Tamén se deixa patente o racismo da sociedade provinciana do Sur, que critica os matrimonios interraciais -de soldados que regresan en compaña das súas parellas orientais- ou a xenerosidade dalgunhas mulleres brancas cos afroamericanos.

         Na obra son abundantes os símbolos. O propio título fai alusión a un deles, que representa a vontade de omnipresencia social das institucións relixiosas, así como o seu carácter "empresarial". Tamén son notorios o tren de xoguete cada vez máis enferruxado, a plantación de piñeiros do pai nunha terra case estéril, a casa deteriorada...

         Por último, cabe sinalar a relación que é posible atopar entre esta obra e L'étranger, a obra existencialista de Albert Camus, pola reacción irracional do protagonista, aínda que se trata de creacións moi diferentes. De feito, David acaba viaxando cara ao Oeste en busca dunha nova existencia.

   

      A Confederacy of Dunces é unha novela, en varios aspectos, oposta á anterior. Máis ampla, está narrada en terceira persoa, aínda que se inclúen fragmentos en que o protagonista, Ignatius Reilly, relata ou reflexiona; sitúase nun lugar concreto, Nova Orleans, nos anos sesenta; abrangue unha temporalidade menor, seguindo a orde cronolóxica dos acontecementos; posúe un ton humorístico, aínda que no fondo talvez é razoable ver unha profunda amargura.

         Nela relátanse as aventuras de Ignatius, un mozo de trinta anos extraordinariamente peculiar. Pode recibir moitos cualificativos, case todos negativos e, a pesar diso, ser visto con simpatía ou conmiseración. Egoísta, caradura, aproveitado, irresponsable, caprichoso, sucio, despectivo, hipercrítico, contradictorio, culto, intelixente, iluso, incapaz de someterse a unha norma, crea o caos nos lugares por onde pasa.

         Menosprezado por case todos polo seu aspecto e a súa conduta, é un rebelde ante a típica sociedade americana, a cuxa mentalidade burguesa e materialista opón unha vaga ideoloxía medieval (o seu libro de cabeceira é a A consolación pola filosofía, de Boecio, autor de fins do Imperio Romano moi influínte nos séculos posteriores). Resulta evidente que moitas das súas opinións son palabrería pura, porque a súa conduta demostra todo o contrario. De feito, na súa maneira de comportarse amosa que as súas aldraxes e frases homófobas ou xenófobas, ateigadas de prexuízos, son basicamente desafogos dun individuo aloucado, disconforme coa sociedade en que vive e talvez, no fondo, consigo mesmo, a pesar de que procura verse con todos os méritos posibles.

         Ten algo de "quijotesco" e algo de personaxe de banda deseñada, como Rompetechos ou alguén similar: empéñase en ver e facer o que desexa contra vento e marea, de xeito que sempre sae malparado, pero nunca perde a moral.

         O autor rodéao dunha serie de personaxes pouco menos disparatados e caprichosos ca el, nunha especie de técnica diseminativo-recolectiva. A súa nai, Irene Reilly, que o converteu nun neno grande e mimado, é un deles. Aconsellada e dirixida pola súa amiga, a casamenteira e entremetida Santa Battaglia, parece disposta a enviar ao seu fillo a un manicomio e casar co señor Robichaux, vello bondadoso, pero obsesionado con ver unha ameaza comunista en todas partes. O sobriño da Battaglia, o policía Mancuso, sería ideal para ser representado polo desaparecido e añorado Peter Sellers. Os membros da empresa de pantalóns Levy non lle van á zaga: o dono totalmente desinteresado do negocio, agás ao final, cando lle ve as orellas ao lobo; a súa dona, resentida, que tenta aplicar os coñecementos adquiridos nun cursiño de psicanálise sobre a infeliz señorita Trixie, a quen condena a seguir en activo cando a pobre, perdida a cabeza, tan só desexa a xubilación e un agasallo de Nadal; o señor González, modelo de fidelidade, que non se decata da bomba de reloxería que introduce no seu despacho cando contrata a Ignatius. Igualmente asombrosos e delirantes son os personaxes relacionados co local de Roberta E. (Lana) Lee -repárese no nome-, entre os cales destacan Jones -un aframericano que iguala en vagancia e sentido crítico ao protagonista, sen caer nas súas ilusións-, a inxenua Darlene -que soña con facer un número erótico co seu loro... A estes poden sumarse varios máis que representan distintos aspectos da sociedade de Nova Orleans, coas súas peculiares maneiras de manifestarse, sempre amosados cun expresionismo non demasiado cruel. Por medio deles critícanse múltiples aspectos da sociedade estadounidense contemporánea: o racismo, a mentalidade burguesa, os procedementos empresariais, os hábitos alimentarios, a actitude da policía, o mcCarthysmo, a liberación sexual de todo tipo...

         A diferenza de The Neon Bible, trátase dunha comedia, cun final feliz para case todos. A fuxida de Ignatius en compaña da súa antiga noiva, a extravagante e xenerosa Myrna Minkoff, antes de que vaian na súa busca para ingresalo nunha institución psiquiátrica, parecería anunciar unha continuación das súas aventuras en Nova York, que a morte do autor fixo imposible.

         Esta orixinal novela pode incluírse dentro de distintos subxéneros pois é á vez humorística, satírica, rexionalista e "de espazo". O seu título está extraído dun texto, tomado con humor, de Jonathan Swift -o creador de As aventuras de Gulliver-, no cal se di: "Cando no mundo aparece un xenio auténtico, pode ser identificado por este sinal: todos os parvos se conxuran contra el". O propio Kennedy Toole introduce frases brillantes no diálogo dos seus personaxes; por exemplo, este, cargado de ambigüidade, que talvez no fondo revele o pensamento esencial do preguiceiro Ignatius como prolongación, neste caso, de si mesmo: "Esforzarse é loitar contra o absurdo".

         Estamos, pois, ante un autor incomprendido a quen lle concederon o Premio Pulitzer postumamente. Retomou a tradición humorística que se adoita remontar a autores como Petronio, Cervantes, Rabelais ou Fielding. Na nosa terra, Castelao, Cunqueiro ou Eduardo Mendoza poden representar, de formas moi disímiles, esa tradición. Ao mesmo tempo, pode relacionarse co movemento posmodernista, que, con frecuencia, fuxiu da seriedade e, entre os recursos humorísticos, utilizou as relacións intertextuais; como fai o noso autor, en especial no episodio referido ao número de Darlene, no cal resoan situacións, frases e nomes de dous clásicos estadounidenses, Gone With the Wind e A Streetcar Named Desire. Por outra parte, no enfrontamento habitual entre Ignatius e a súa nai, paréceme ver unha versión distorsionada e caricaturesca da discusión entre Zooey e a súa nai na obra de Salinger.

         Como despedida, quédame lembrar aos interesados neste autor brillante e malogrado que na nosa biblioteca se poden atopar exemplares das traducións ao castelán das obras comentadas.

 

AUTOR DO MES DE ABRIL: CELSO EMILIO FERREIRO

 

O AUTOR DO MES

ABRIL

CELSO EMILIO FERREIRO

O presente traballo consta de dúas partes: a primeira é unha nota biobibliográfica coa que, desordenada, puxemos a proba ao noso alumnado a profesora Mar Rúa e mais eu; a segunda é unha reseña das principais obras de Celso Emilio que debe moito ás aportacións de María Ángeles Borreguero, Xosé Luís Méndez Ferrín, María Victoria Moreno, Xesús Rábade e outros autores dos que fun tomando informacións para as miñas clases. Inevitablemente veñen á memoria compañeiros e “discípulos” cos que anos atrás compartín preguntas e comentarios.

Celso Emilio Ferreiro Míguez naceu en Celanova en 1912. Na súa xuventude fundou, con Xosé Velo, a Federación de Mocidades Galeguistas. Participou na Guerra Civil na fronte de Asturias. Estando de permiso en Celanova, con motivo dunha doenza da súa nai, foi encarcerado no mosteiro desta vila (fundado no século X por San Rosendo e utilizado daquela como cárcere político), por falar mal das autoridades franquistas. Pasou catro días e tres noites nunha mazmorra, pensando que o ían fusilar. Esta experiencia inspirou un dos seus poemas máis coñecidos, "Longa noite de pedra", que daría título ao seu libro máis importante. Trala Guerra Civil, en 1943, casou con Moraima, unha moza asturiana a quen lle dedicara dous anos antes un libro de poemas escrito en castelán, Al aire de tu vuelo.

                                               

En 1947 fundou, en compaña de Manuel Cuña Novás e Fermín Bouza Brei a colección de poesía Benito Soto, composta, na súa maioría, por volumes escritos en galego, nun momento en que o uso do idioma do país en actos públicos estaba prohibido, a súa utilización no prelo era case inexistente (entre 1935 e 1946 non aparecen a penas libros escritos na nosa lingua) e os galego-falantes eran presionados psicoloxicamente para comunicarse sempre en castelán (incluso mediante a publicación de panfletos como o seguinte, repartido en 1955 na Coruña: "Hable bien. Sea patriota. No sea bárbaro. Es de cumplido caballero que usted hable nuestro idioma oficial. ¡Viva España y la disciplina de nuestro idioma cervantino! ¡Arriba España!"). En 1955 publica a súa primeira gran obra, O soño sulagado, e, sete anos despois, Longa noite de pedra. Esta obra ten dúas citas iniciais que amosan a poética do autor: "Ser dun tempo e dunha terra. Eis o segredo da poesía máis humana e verdadeira" e "Nao quero mais saber do lirismo que nao é libertaçao". Por eses anos, responde a unha enquisa realizada por Fernández del Riego en sentido afín, manifestando que os poetas galegos "teñen que fuxir da arqueoloxía estéril e do ruralismo pedáneo (...), teñen que mergullarse (...) no mundo social da nosa terra; nos problemas vivos do noso tempo; nas angurias das nosas xentes. Pero con ollos recén abertos, con palabras de hoxe, con fórmulas novas (...)". Fiel a esta concepción da poesía, Ferreiro toma partido polos oprimidos que observa ao seu redor, convértese nun escritor belixerante e escribe poesía social -á que el denomina "civil", porque estima que "social" é toda poesía. Trata de maneira directa e eficaz temas universais, como a ameaza nuclear ou o problema racial dos Estados Unidos, e temas especificamente galegos, como a miseria do labrego, empregando sempre unha linguaxe popular. En 1964 participa na fundación da Unión do Pobo Galego, partido marxista-leninista que, ao considerar a Galicia unha nación colonizada, se propoñía como obxectivo primordial a súa liberación. O noso autor rompe con este partido clandestino en 1969.

Antes, en 1966, emigra a Venezuela, onde escribe basicamente oito libros que viron a luz e distintos lugares: Viaxe ao país dos ananos (1968), Terra de ningures (1969), A fronteira infinda (1972), Cemiterio privado (1973), Antipoemas (1974) -publicado previamente, en castelán, en 1972-, Onde o mundo se chama Celanova (1975), Cantigas de escarnio e maldicir (1968) e Paco Pixiñas (1970) -os dous últimos, asinados co seudónimo ou heterónimo de Arístides Silveira-. Viaxe ao país dos ananos provocou agres polémicas tanto en Galicia como nos países da emigración, porque, co apelativo de "ananos", satirizaba aos galegos que se enriqueceron na emigración sen reparar nos medios e logo esqueceron, como "resiñadas ovellas", a súa terra e os seus paisáns. Cemiterio privado e unha recolleita de poemas-epitafio nos cales, de maneira innovadora e lapidaria, con extraordinario enxeño e ironía, retrata tanto figuras universais como figuras relacionadas co mundo social galego. En Antipoemas denuncia o mito da sociedade do benestar, o capitalismo multinacional e, humoristicamente, a "cocacolonización" do mundo. En Onde o mundo se chama Celanova reúne poemas inspirados na súa infancia e, sobre todo, poemas que supoñen unha homenaxe a Moraima, que é a destinataria e mesmo a figura central dalgunhas composicións. Celso Emilio Ferreiro morreu en Vigo en 1979.

OBRA POÉTICA

O soño sulagado

En O soño sulagado, ofrécese unha visión pesimista da existencia humana, que, por veces, está preto da misantropía do Eclesiastés: "A vida non é nada", pura inconsistencia; os homes foxen no tempo, como ratos, en procura dun burato onde acochar, que é a morte ("Os ratos").

"Un home é unha cousa que cavila,/ cismando sempre, sempre amargurado", angustiado polo medo nacido da súa soidade e de diversas circunstancias sociais (guerra, violencia...) que destrúen as súas ilusións. O medo, a soidade, a fugacidade dunha vida amarga e a presencia constante da morte angustian ao home, que, en procura da liberación ou, polo menos, dunha resposta, invoca a Deus; pero Este permanece impasible, contemplando a súa "longa noite".

Chama a atención, precisamente a variedade de tratamentos de que é obxecto a figura de Deus nesta obra. Mesmo se pode dicir que é tratada de xeitos contraditorios: por unha banda, Deus é o gran soñador que crea o mundo en procura de compaña ("Oración polos parvos", "Eu en ti"); por outra parte, é un improvisador, un mal creador ("Oración polos parvos"). Sempre silencioso e axexante, nunca dá resposta ás preguntas angustiadas do home; pero o autor sente que nos momentos máis felices (a infancia, por exemplo) Deus estaba con el, mentres que nos momentos desgraciados Deus está ausente ("Nai"). Por outra parte, Celso Emilio ofrece unha visión un tanto inagardada, quizais burlona, ao identificar a Deus co tempo e ao home cun anaco de tempo, pola súa fugacidade: un fragmento de Deus, polo tanto.

Pódese salientar, así mesmo, que o tratamento do tema de Deus vai asociado frecuentemente ao laio pola desgraciada situación social.

Outro asunto fundamental do poemario é o tempo, que, comparado co río ou co muíño, corre fugaz, deixando o sentimento da saudade e a ruína no interior da persoa ("Frol de outono").

Celso Emilio, ante a fealdade e a inxustiza do mundo en que vive, vóltase cara ao pasado, idealizando a súa infancia e xuventude, e entoa o clásico tema do "Ubi sunt?" ("Cantiga de amor cicais") -se ben nalgún poema alude a sentimentos non precisamente ledos sufridos na súa infancia ("O medo"). E, ao voltarse cara ao pasado, idealiza, así mesmo, as terras onde se desenvolveu ("Moi lonxe" ou "O val"). O poeta arela o regreso á terra, de onde se sente desterrado, e ansía que o seu corpo descanse, á fin dos seus días, xunto ao dos seus antergos, cumprindo co ritual de servir de xerme para nova vida. Nestes poemas dedicados á terra natal, resoa un vago panteísmo. Das súas lembranzas, sempre lle restará unha visión positiva do mundo rural e outra contraposta, negativa, do mundo urbano, onde o home se converte nun ser inauténtico e corrupto ("O galo").

Da idealización de Celanova á idealización da paisaxe de Galicia, identificada case sempre coa montaña, só hai un paso. Galicia incluso é cantada indirectamente ao cantar a Asturias, semellante a ela en paisaxe e na cualidade de posuír unha fala propia.

Os poemas sociais son minoritarios en O soño sulagado: aproximadamente forman algo máis da cuarta parte do libro; e aparecen predominantemente na súa segunda metade: o primeiro poema de clara intención social, "Cantiga de amor cicais", ocupa o décimo sexto lugar. Debe terse en conta, non obstante, que algúns poemas intimistas encerran referencias sociais normalmente críticas.

Entre as realidades que son obxecto de sátira, cabe destacar:

1. O capitalismo.

2. O imperialismo e a bomba atómica ("Poema nuclear").

3. A guerra, sostida por intereses económicos na sociedade capitalista e defendida con termos "honorables" e hipócritas.

4. O asasino fascista ("Os fuxidivos", "O asasino").

5. A carencia de liberdade individual e colectiva.

6. A violencia e a opresión.

7. A emigración (á cal, non obstante, lle recoñece algún aspecto positivo, como a posibilidade de saír da miseria e acadar a liberdade). Neste aspecto amósase, en parte, como discípulo de Rosalía ("Historia dunha muller"). É curioso observar que, xa antes da súa experiencia en Venezuela, Celso Emilio sentía desprezo polos emigrantes enriquecidos mediante negocios deshonestos (Idem).

8. A burocracia e as distincións sociais, evidenciadas en "Palabras a un morto", "Historia dunha muller" ou "Poema nuclear", por exemplo.

9. Europa -baixo a que se oculta España, posiblemente, nun intento de eludir a censura- ("Cantiga de amor cicais", "Emigrantes").

10. O intelectual non comprometido ("Palabras a un morto"). En relación con esta crítica, débese considerar a louvanza dos rebeldes que perseguen a liberdade ("O aturuxo") e os poetas comprometidos co seu tempo, que se enfrontan á tiranía como "sombras" de Prometeo polo ben do seu pobo ("Curros, neno"). "Cantiga de amor cicais" é, posiblemente, o poema do libro que mellor reflicte a poética do autor: renuncia á poesía amorosa e intranscendente para dedicarse ao compromiso co home do seu tempo e o seu país. Tamén é evidente esta idea en "Palabras a un morto".

Ten chamado a atención o tratamento que o autor fai da figura da muller, a cal está, xeralmente, vista de maneira positiva. Como sinala Carmen Blanco, "polo que se refire á concepción global da muller no conxunto poético de Celso Emilio Ferreiro, cómpre sinalar a existencia dunha componente cristiá que se combina cun antiburguesismo de filiación máis ou menos marxista e cunha mitificación da nai propia da peculiar cultura tradicional galega".

O personaxe feminino máis destacado e mitificado é a nai, amada como protectora fronte ao medo da súa infancia, chorada trala súa morte, que o mergulla na soidade. No poema dedicado expresamente a ela ("Nai"), lémbrase a si mesmo, na súa compaña, baixo o abeiro de Deus ("Dios estaba con nós").

Carmen Blanco opina que a louvanza da nai como prototipo feminino está relacionada coa gabanza cristiá da maternidade e o simbolismo da nai na cultura autóctona (o mito da "matriarca" galega: agarimosa e forte, protectora e defensora da terra, a casa e a familia).

No poema titulado "Muller", o poeta canta a tódalas figuras femininas que o acompañaron familiarmente: nai. irmá, dona e filla:

"muller, irmá e nai, esposa e filla;

catro voces nun breixo, catro patrias

nunha soia bandeira estremecida"

Se neste poema o ton amoroso xa se albisca, é moito máis evidente en "Eu en ti", onde o poeta plasma unha visión hiperbólica e idealizadora do amor: este aparece fixado, como un destino, dende o comezo dos séculos, cando Deus procuraba compaña. E de novo aparece, lembrando a Moraima, en "Asturias", a derradeira composición do libro, na cal o poeta se amosa agradecido coa terra onde ela viu a primeira luz.

"Historia dunha muller" é un poema ben diferente dos anteriores; a muller que nos presenta non ten ningunha relación co poeta: trátase dunha de tantas desgraciadas viúvas dos vivos e nais que non teñen fillos coas que se solidarizou Rosalía. Soa e silenciosa, vai sufrindo, con aparente indiferencia, un destino cruel. Quizais se poida entender que esta muller anónima representa de xeito simbólico a Galicia, identificada por veces cunha muler silenciosa e sufrida que agarda por un mundo novo.

No resto dos poemas pódense atopar referencias á muller en diversas facetas ou roles sociais. En "Poema nuclear", por exemplo, alúdese de maneira despectiva ás "damas de beneficencia", representantes da burguesía que el odia cordialmente, e ás prostitutas -sobre as que el ten un xeito de pensar próximo ao tradicional, quizais relacionable coa ética cristiá, segundo C. Blanco. Fronte á nai, relacionada coa imaxe de María -virxinidade e maternidade-, érguese esta figura relacionable con Eva -sexualidade e "pecado"-.

En "O val" ou "Curros, neno", as mozas, en xeral, representan o erotismo, un afán de vitalidade sensual, curiosamente relacionado co paraíso perdido da nenez. A muller como elemento erótico é, así mesmo, perceptible en "Muller espida con mar ao fondo".

Por último, pódese citar a aparición dunha muller coñecida nun poema de circunstancias: "Postal a Carmen Conde desde Ourense".

Longa noite de pedra

Trala publicación de Cartafol de poesía, escrito en colaboración con Xosé Velo, en 1936, Celso Emilio reapareceu en 1954, con O soño sulagado, e no ano seguinte cun libro en castelán, titulado Voz y voto. A denuncia crítica, que aparecera en O soño sulagado e formara a totalidade deste libro, é a dominante en Longa noite de pedra, a súa terceira obra en galego.

Enfróntase ao sistema político español dende unha perspectiva socialista, marxista e antiburguesa, establecendo unha dicotomía opresión-liberdade. O presente é duro como unha pedra, un tempo de chorar. O medo e as relacións económicas inhumanas presídeno todo. O autor declárase ferido por ter contemplado tódalas formas de opresión. Fai alegatos en prol dos oprimidos, dos cales se sente voceiro, na esperanza dun mundo mellor. Ás veces pensa nunha idade dourada oposta á actual.

Entre os seus poemas, cabe destacar, pola súa significación -deixando á parte a súa calidade estética-, "Monólogo do vello traballador", considerado o primeiro poema social de tema obreiro a nosa literatura e plasmación poética da teoría da plusvalía; "María Soliña", crítica da Inquisición e de todo sistema opresivo; "Soldado" ou "Fábula do home e do lobo", denuncias da guerra desde unha perspectiva antibelicista.

Varios están dedicados á plasmación da súa poética: defensa da función social da literatura e da consecuente subordinación desta á transformación social e política.

Atópase, non obstante, poesía intimista, de tipo existencial, se ben en menor medida que en O soño sulagado. Nela trata temas como a morte, a mesquindade da propia existencia, o paso do tempo... Crea así unha poesía elexíaca: lamenta a mocidade perdida con tódalas súas ilusións, manifesta saudade pola terra natal e arela dunha nova vida. Pero o autor non tenciona que esta actitude elexíaca prevaleza, como revela en "O sono", onde expresa o seu intento de superar o existencialismo de posguerra mediante a entrega á redención nacionalista ("Quixera redimirme pola patria").

Non faltan tampouco os poemas de circunstancias, como os dedicados a Carles Riba, Joan Miró, os canteiros ou arxinas, Formentor ou Lugo.

En canto á forma, pode indicarse que mantén o mesmo esquema métrico do libro anterior (combinación de versos hendecasílabos brancos con versos doutras sílabas, en especial, heptasílabos). Outros trazos estilísticos son:

1. Rexistra numerosas adherencias á xeración de 1925, como o emprego de personificacións e outras imaxes tipicamente vangardistas: "o pandeiro da chuvia/ repenica unha maina melodía de outono".

2. O surrealismo xorde a miúdo: "un cincel roto/ proclamou a súa protesta./ Un cabalo/ dislocado, desbocado, agallopou frenético/ sobre cascos de pedra e de nitroglicerina".

3. Utiliza a miúdo un ton coloquial moi eficaz, aínda que pode caer en niveis de prosaísmo tosco e pouco expresivo.

4. O ton coloquial pode aparecer baixo diversas formas: epístola familiar, breve narración ou epigrama directo e aldraxante ("Goethe").

5. Utiliza ás veces a ironía ou o sarcasmo distorsionante na liña de Quevedo ou Valle-Inclán.

6. Acumula ás veces enumeracións de vocábulos típicos da burguesía: "Convocatoria urxente/ defensa postulados/ cotización finanzas, dividendos".

7. Utiliza onomatopeas típicas das bandas deseñadas: "ta, ta".

Viaxe ao país dos ananos

Foi producto do contacto coa emigración galega en Caracas (Venezuela). Acudiu alí para traballar na Hermandad Gallega. Quixo politizar en sentido nacionalista a organización, pero foi derrotado polos profranquistas. Doído, escribiu os vinteún poemas que constitúen a primeira parte do libro.

Comeza pedindo que xa ninguén saia de Galicia. Explica como abandonou a patria en busca de "irmáns perdidos". Chega con esperanza ao "oasis de luz" que para el é a Irmandade Galega no medio dunha cidade infernal. De seguida tal oasis transfórmase en "país dos ananos" ao encontrar a oposición e a animadversión dos seus dirixentes. Acúsaos de estaren vendidos ao capital das multinacionais a cambio do refugallo que este deixa. Fálalles en nome da terra, pero están xordos á súa mensaxe; esqueceron as súas raíces proletarias e incluso colaboran na explotación dos seus compatriotas. A mesquiñez de tal ambiente faino sentir un xigante nun país de ananos. Arremete contra a sociedade presa do imperialismo, ao tempo que confesa a súa angustia e depresión. Declárase defensor dos que padecen a inxustiza e arela a liberación do pobo "que morre de esperanza".

Estes vinteún poemas son, para Méndez Ferrín, o conxunto mellor da obra de Ferreiro, opinión coa que poucos están de acordo. Os demais poemas insértanse na liña de Longa noite de pedra.

En canto ao estilo e a métrica, obsérvanse as mesmas características, se ben aumenta a tendencia ao prosaísmo.

Cantigas de escarnio e maldicir

É resultado da mesma experiencia vital que orixinou o libro anterior. Foi publicado co seudónimo Arístides Silveira, nome utilizado por el para publicar os seus poemas máis críticos.

Trátase dun breve conxunto de poemas en clave só recoñecible por quen participou nas liortas políticas da colectividade galega de Caracas. Ataca cruamente ós directivos da "Hermandad Gallega".

É, pois, unha poesía directa, dirixida a persoas concretas, que asume a vella tradición dos cancioneiros medievais e do barroco castelán. Pode considerarse como unha obra menor que ilustra a súa vea satírica.

Terra de ningures

Trátase dunha colección breve de poemas escritos en lugares moi diversos, sobre todo en cidades latinoamericanas. Inspíranse frecuentemente en composicións populares ou tradicionais. Como é lóxico, ás veces amosan nostalxia da terra e dos seres queridos; en especial, de Moraima. Obsérvase, así mesmo, a preocupación cívica do autor ante as realidades inxustas. Expresa, por outra banda, admiración ante a paisaxe. Atópanse tamén os temas clave de Ferreiro: o xuízo pesimista sobre a existencia humana, o contraste entre a ilusión e a esperanza da mocidade e a amargura da madurez, a preocupación por Galicia, a angustia vivida no mundo infernal da cidade moderna. Inclúe algún poema de circunstancias, como unha louvanza do viño do Ribeiro: "Cantiga de Ribadavia".

Paco Pixiñas

Tamén publicado baixo o seudónimo de Arístides Silveira, é unha sátira desenfadada e crúa do labrego que, emigrado en América, descobre os segredos do comercio, xunta cartos e esquece as súas orixes. O personaxe, satirizado caricaturescamente, pode relacionarse cos aparecidos en Viaxe ao país dos ananos e Cantigas de escarnio e maldicir.

A obra consta dun limiar constituído por proverbios do suposto conde de Vimioso (outro dos seudónimos do autor), dúas partes atribuídas a Arístides Silveira e un epílogo de Celso Emilio Ferreiro.

Entre os proverbios, cabe destacar dous que revelan a intención ferinte do longo poema: "A home desleigado non se lle pode ter amor" e "A ignorancia obra monstros".

A primeira parte reflicte as penalidades dun labrego expostas por el mesmo. Todo é inxusto, pero hai unha superestrutura ideolóxica, representada en gran medida pola Igrexa, que impide a revolución necesaria.

A segunda parte reflicte os seus avatares na emigración: as penalidades iniciais, o descubrimento do comercio, o roubo, a explotación dos semellantes, o conservadurismo ideolóxico, o esquecemento das raíces. Remata co consello do protagonista aos galegos: que emigren e non protesten.

O epílogo é burlesco e cruel. O poeta fálalle a Paco Pixiñas despectivamente en nome de Galicia.

Cimenterio privado

Trátase dun libro no cal cultiva o epigrama con éxito. Gusta de presentar pequenas historias rematadas cun final imprevisto ou cómico. Moitos poemas conteñen o resume dunha vida, exemplificada con intención laudatoria ou satírica. Moitos destes poemas teñen, seguindo a directriz do título, un estilo lapidario.

Critica o odiado: a democracia burguesa, o poeta socialmente neutro, exquisito ou parásito, o asasino fascista, o policía, o vendedor deshumanizado, o optimista que non se decata das inxustizas... Neste aspecto, cabe destacar a utilización dun poema de García Lorca como pretexto para satirizar a un "anano" ou emigrante enriquecido e desleigado: "Ramón de Sismundi morre na tenda".

Louva o amado: os que conservan a fala, os perseguidos pola inxustiza ou o fascismo, a resistencia antifranquista... En xeral, louva ás persoas comprometidas, honradas, traballadoras, bondadosas... Detrás de moitas destas gabanzas, parece ocultarse o propio Celso Emilio, pois as virtudes que ensalza veñen a se-las súas. Remata o libro precisamente cun "Epi(logo)tafio", poema que leva unha nota que di: "Pra cando Celso Emilio fine, o ano MMC". Vese a si mesmo como un "benzoado de Deus", Prometeo que "morreu de paixón polo seu pobo", un "poeta" preocupado polos coitados. Amosa, como Pondal, preocupación pola fama póstuma.

Introduce, así mesmo, algún poema de circunstancias relacionado un tanto co tema da morte, como "Nota necrolóxica", inspirado na noticia, saída nalgún xornal da época, do seu suposto pasamento. Atópase neste poema un trazo típico de Ferreiro: a visión sinxela, un pouco burlesca, de si mesmo.

Onde o mundo se chama Celanova

Trátase dun libro desigual, no cal se reproducen poemas soltos, de distintas épocas; mesmo traduccións de Voz y voto.

Volve a tratar temas intimistas: a nostalxia da terra natal, a evocación da infancia perdida, a contemplación da terra como paisaxe na que ecoa o sentimento íntimo, o cansazo vital, a premonición da morte...

En especial, cabe destacar os poemas agrupados na sección de 1972, que forman como un libro autónomo. Diríxese a Moraima e vai constatando a nostalxia, a dor polo paso do tempo, a permanencia do amor, as esperanzas e os fracasos no camiño da revolución, etc.

Antipoemas

Este libro, que fai lembrar a obra do poeta chileno Nicanor Parra, é un eixe de poemas con citas incorporadas de procedencia moi diversa que funcionan como pretexto ou disparador dunha resposta literaria.

Persegue a finalidade de satirizar implacablemente: ao poeta conformista e non comprometido, a realidade rural galega, o imperialismo estadounidense, o capitalismo, a rebelión pequenoburguesa de maio do 68... (Véxase, como exemplo, "Crónica bursátil").

O sentido do título faise explícito no poema titulado "Poetas", onde di: "¿Pra que ser poeta/ en tempos de miseria?/ Pra bercerlle o sono ós poderosos,/ pro si non, podes facerte antipoeta/ pra ser hóspede do home". Polo tanto, identifica "poesía" con "poesía non comprometida" e "antipoesía" con "poesía de denuncia cívica".

Nalgún poema, louva, homenaxeando a Rosalía, a todas as nais galegas, en especial ás viúvas dos vivos e as viúvas dos mortos ("As matrias").

Segue a utilizar os procedementos de sempre: o prosaísmo, a anáfora, o paralelismo, a ironía, a enumeración caótica... Algunha composición aproxímase ao poema narrativo; por exemplo, "Crónica da Coca-Cola".

Libro das homenaxes

Obra moi desparella na cal se reúnen poemas anteriores, algúns aparecidos xa noutros libros.

OBRA NARRATIVA

Consta de dúas obras: unha colección de relatos titulada A fronteira infinda e unha especie de memorias noveladas, inacabadas, que recibiron o título de A taberna do Galo.

A fronteira infinda

Estes contos, moi diferentes en técnica narrativa -atópase desde o conservadurismo de "O galego Esteban" ata a innovación de "O alcalde" ou "As raigames no aire"-, naceron basicamente da experiencia americana do autor, de aí que amosen parecida ideoloxía e intención crítica. Denúnciase a penosa situación socio-política hispanoamericana -as ditaduras militares, as persecucións políticas, a tortura, o dominio dunha oligarquía dependente do capitalismo internacional- e a sociedade española -o franquismo, a crueldade inhumana da guerra civil, a represión da posguerra, a miseria rural, a emigración...

A lingua está moi coidada en todos eles, así como a estructura.

A taberna do Galo

Trátase dunha obra incompleta dividida en cinco partes bastante heteroxéneas, como indican os seus títulos: "Onde o Galo parola cun forasteiro e despois con Celso Emilio", "Onde se explican, clasificados por especies e maneiras, os alcumes da vila", "Onde se conta a historia dun burriño chamado Canuto", "Onde o Emiliño empeza a perder a inocencia" e "Onde o Emiliño perde a pouca inocencia que lle quedaba".

Celso Emilio lembra aspectos da súa biografía, deténdose especialmente en anécdotas da infancia e a xuventude de carácter amoroso e humorístico. Sen deterse de máis, aclara aspectos biográficos importantes na súa obra poética: os motivos da súa prisión no mosteiro de Celanova durante a Guerra Civil, as causas dos enfrontamentos no seo da Hermandad Gallega de Caracas...

OBRA ENSAÍSTICA

Dentro deste apartado, cabe destacar a súa biografía de Manuel Curros Enríquez, poeta celanovés e comprometido, ao que el se sentía moi vinculado.

Por último, quédame lembrar que na nosa biblioteca podedes atopar case a totalidade das obras comentadas, así que é doado atopar un intre para botarlle unha ollada aos seus libros.